‘Antes del turismo. Un retrato en blanco y negro. Las fotografías de Cas Oorthuys' is de naam van een reizende tentoonstelling op de Balearen van wijlen fotograaf Cas Oorthuys. De expositie opent 4 maart in Palma de Mallorca en reist daarna tot eind 2005 over de Balearen: Mallorca, Menorca, Ibiza en Formentera.’

“Cas Oorthuys (1908-1975) behoorde tot de belangrijkste vertegenwoordigers van de generatie fotografen die op basis van de Nieuwe Fotografie de ontwikkeling van de documentairefotografie in Nederland beslissend beïnvloedde.’ “Begin jaren zestig reisde de fotograaf naar de Balearen. Uit de ongeveer 3000 opnamen zijn er slechts tachtig in het boekje De Balearen (1964) gereproduceerd. De rest werd opgeborgen in contactalbums. Enkele foto’s zijn sindsdien in boeken over de eilanden gepubliceerd, maar de meeste bleven onbekend.”

Dit waren twee fragmenten uit een ANP-persbericht van 30 januari 2003. Het boekje De Balearen maakte de fotograaf samen met de schrijver/literair vertaler Jean Schalekamp, die al vanaf 1960 op Mallorca woont. Ik zocht hem op in zijn huis in Costitx en sprak met hem over de tijd dat hij samen met Cas Oosterhuys over de Balearen trok.

Hoe is het eerste contact met Oorthuys tot stand gekomen?
Via uitgeverij Contact. Ik had een paar boeken gepubliceerd en het één en ander voor die uitgeverij gedaan. Ik wist dat hij die serie fotopockets maakte. Die kwamen in diverse talen uit, in het Engels, Frans, Duits en het Nederlands. Het waren de eerste kleine fotoboeken. Hij had er al een gemaakt over Spanje met Bert Schierbeek. Contact vroeg mij of ik bereid was de tekst te schrijven voor het boekje over Mallorca en de Costa Brava. Nou, dat was oké. Cas kwam hier aan en dat was wel mooi. Hij was behangen met vijf camera’s en ik heb hem ook nooit anders gekend, waar hij ook heen ging. En niet van die kleintjes, maar van die grote Rolleifexen. Dat begon dus al met moeilijkheden bij de douane. ‘Meneer, wat moet u met al die camera’s?’ Toen heb ik een brief geschreven in het Spaans voor die uitgeverij, die hebben ze daar ondertekend. Met veel gepraat en het ondertekenen van verklaringen dat hij de spullen niet kwam verkopen kwam hij er dan doorheen.

We zijn begonnen met Mallorca, dat was in april 1962. Het was redelijk weer. We gingen naar Palma om wat foto’s te maken. In het boekje staat een foto van een hanengevecht in Palma. Het is het enige jaar in een hele reeks van tientallen jaren dat die hanengevechten hier waren toegestaan. Die waren daarvoor altijd verboden. Maar ze hadden er nog steeds een speciale arena voor. Een soort kleine stierengevechtarena. Cas wilde niet naar de stierengevechten, maar dat wilde hij wel zien. Stierengevechten, daar was hij zo verschrikkelijk tegen. (lachend) Maar die hanengevechten zijn nog erger.” “Van die hanengevechten heeft hij waarschijnlijk 200 foto’s gemaakt. Zijn archief heeft een half miljoen negatieven, echt onvoorstelbaar. En na Mallorca zouden we de Costa Brava doen.

Dus samen in het vliegtuig, dat waren nog van die oude Bristols met enorme hoge vleugels en 2 motoren. Oude kisten, we deden er anderhalf uur over. Toen we ’s avonds in Barcelona aankwamen begon het te regenen. En het bleef regenen. De volgende dag regende het ook nog. We keken naar de weerberichten en het kon nog dagen duren. Ik zei tegen Cas, en Cas zei dat zelf ook, dat heeft geen zin. De Costa Brava, zonnige stranden en dan met alsmaar regen. Hij zei ‘daar kan ik geen leuke vakantiefoto’s van maken’. Dus toen namen we ineens een besluit. We zeiden, we gaan een ander boekje maken. We gaan een boekje maken over Mallorca en de rest van de eilanden. Ik zei, het regent toch, dan kunnen we het beste naar Menorca gaan. De grote aantrekkingskracht van Menorca zijn de archeologische vindplaatsen en die zijn niet zo erg in de regen. Dat vond hij ook. We zijn een dag naar Barcelona gegaan om onze schoenen te laten poetsen. Ik heb daar nog een reportage over geschreven (Red. Die reportage verscheen in 1964 in het blad Vrij Nederland).

De dag daarna bestelden we een vliegtuig naar Menorca. Het vliegtuig zou om 8 uur vertrekken. Wij in alle vroegte naar het vliegveld, regen, regen, regen. Om 18.00 uur ’s middags vertrok het vliegtuig. Hebben we de hele dag van 8 uur ’s ochtends tot 18.00 uur ’s middags op het vliegveld van Barcelona gezeten, naar de regen kijken. Het was net Holland, met die grote vlakte. Toen kwamen we in Menorca, daar regende het nog, maar dat was niet zo erg. Daar hebben we dus al die archeologische vindplaatsen gefotografeerd en nog meer rare dingen. Menorca is in alle opzichten heel raar. De meeste bomen daar groeien scheef, van noord naar zuid. Omdat er altijd noordenwind is. De huizen in Cuidadela zijn Engels. Cas zei, ‘he, wat is dit, dit lijkt wel Amersfoort.’ Die oude 18e eeuwse huizen, de Hollandse stijl, lijken op elkaar. Met die schuifladen en kopersloten. Dus daar heeft hij als een gek foto’s van gemaakt. Toen werd het eindelijk mooi weer. Van Menorca gingen we naar Ibiza. Waar we kwamen huurden we een autootje. Op Ibiza was het stralend weer, ook op Formentera. Alles bij elkaar is hij hier 3 weken geweest. Hij heeft nog bij ons thuis een heleboel foto’s genomen en heeft daar zelfs een album van gemaakt, speciaal voor ons. Ik kan het je niet laten zien, want het komt op de tentoonstelling.”

Hoe is de komende expositie ontstaan?
Dat is helemaal op eigen initiatief gegaan. La Caixa (Red. Spaanse bank) nam contact met mij op, want ik wist helemaal van niets. Ze vroegen of ik teksten wilde vertalen. Nederlandstalige teksten van een film van ongeveer 40 minuten. Ik heb de onderschriften vertaald. De film wordt op de expositie in de grote zaal overdragen. En die wordt dan steeds herhaald. Het is een vrij nieuwe documentaire met interviews en archiefbeelden. In april hou ik een aparte lezing over Cas Oorthuys. Want na die tijd is er een vriendschap ontstaan. Een briefwisseling en iedere keer als we in Holland kwamen moesten we langskomen. Een soort traditie. Dan gingen we eten, we gingen uit, samen met zijn vrouw Rietje.

Hij woonde in een reusachtig huis, een soort museum met allemaal troep die hij verzameld had. Op zijn reizen en vooral ook op het Waterlooplein. Daar woonde hij vlakbij. In de eetkamer hing een schilderij, 3 meter breed, olieverf, van Sint Petersburg. Een 18e eeuws schilderij, prachtig. Ik kon er geen genoeg van krijgen. Had hij ook ergens gekocht. Maar het was zo’n gek schilderij. Het was door een amateur geschilderd, maar wel in de 18e eeuw. Dus al die perspectieven waren verkeerd. Een soort overzicht, een panorama van St. Petersburg. Later heb ik nog meegewerkt aan het boekje ‘Mensen People’. Daarvan was ook een expositie in het Stedelijk Museum (Amsterdam, 1969). Daar werkten 15 schrijvers aan mee. Ieder had een onderwerp, mijn onderwerp was luiheid. Dat boek is ook op de expositie.

Hoe kun je Cas Oorthuys omschrijven?
“Ik zie hem nog voor me. Hij was niet lang, meer breed, niet echt dik ook. Een beetje klein, brilletje op, nieuwsgierig om zich heen kijkend. Ontzettend aardig. Hij had ook zijn ideeën, zijn ideeën over politiek. Hij was geen communist meer, maar echt liberaal denkend. Heel verontwaardigd over al het onrecht wat er in de wereld gebeurde. Echt progressief denkend. In de oorlog heeft hij ook in het verzet gezeten met het maken van krantjes, foto’s, etc.

De expositie “Antes del turismo. Un retrato en blanco y negro Las fotografías de Cas Oorthuys” kunt u vanaf dinsdag 4 maart bezichtigen in het gebouw van Fundación ‘la Caixa’ aan de Plaça Weyler 3 in Palma de Mallorca. Meer informatie over de openingstijden vindt u in de Agenda op pagina 22/23.